تأثیر رباخواری در زندگی دنیوی

آیاتی از قرآن که به تأثیر رباخواری در زندگی دنیوی پرداخته اند، شاهدی بر واکنشِ نظام عالم هستی نسبت به رفتار انسان، بشمار می آیند: کسانی که ربا می خورند، برنمی خیزند مگر مانند برخاستنِ کسی که شیطان بر اثر تماس، آشفته سَرَش کرده است. این بدان سبب است که آنان گفتند: «دادوستد صرفاً مانند رباست». و حال آنکه خدا دادوستد را حلال، و ربا را حرام گردانیده است.

پس، هرکس، اندرزی از جانب پروردگارش بدو رسید، و [از رباخواری] باز ایستاد، آنچه گذشته، از آنِ اوست، و کارش به خدا واگذار می شود، و کسانی که [به رباخواری] باز گردند، آنان اهل آتش اند و در آن ماندگار خواهند بود. (بقره / 275)

علامه طباطبایی در تفسیر آیه فوق پس از بیان مطالب ارزشمندی در باب تأثیر رباخواری در زندگی فردی و اجتماعی به این نتیجه رسید که ربا تعادل و موازنه ثروت را در جامعه به هم می زند، و آن نظامی که فطرت الهی به آن راهنمایی می کند و باید در جامعه حاکم باشد را مختل می سازد. (طباطبایی، 1417ق: 2 / 415 ـ 414) خدا از [برکتِ] ربا می کاهد، و بر صدقات می افزاید، و خداوند هیچ ناسپاسِ گناهکاری را دوست نمی دارد. (بقره / 276)

این آیه با بیان اینکه خداوند ربا را دچار نقصان و بی برکتی می کند اما صدقات را افزایش، و به آن برکت می دهد، به کنش و واکنش میان انسان و عالم هستی اشاره می نماید؛ چراکه این کاهش و بی برکتی یا افزایش و برکت، هم اخروی و هم دنیوی است. بنابراین یکی از خصوصیات صدقات، این است که نمو می کند و این نمو، لازمه قهری صدقه است و از آن جداشدنی نیست؛ همچنان که یکی از خواص ربا کاهش مال و فنای تدریجی آن است و آنهایی که سرگذشت رباخواران را دیده اند همه از نکبت و نابودی اموال آنان و ویرانی خانه ها و بی ثمر ماندن تلاش هایشان خبر می دهند. (همان: 2 / 423)

به تعبیر ابن عربی، افزایش و کاهش به اعتبارِ نتیجه و بهره دنیوی و اخروی سنجیده می شود؛ ازاین رو، ثروتی که از راه رباخواری به دست آید، برکتی ندارد؛ زیرا از راه مخالفت با خدا فراهم شده است؛ پس نتیجه و سرانجامی شوم و ناگوار خواهد داشت و صاحب چنین ثروتی به گناهان دیگر نیز آلوده می شود؛ زیرا هر غذایی، انگیزه ها و رفتارهایی از جنس خود را در خورنده اش درپی دارد و لقمه حرام، انگیزه کارهای حرام را تقویت می کند. بنابراین رباخوار هم بار گناه رباخواری را بر دوش می کشد و هم آثار گناهانِ ناشی از آن برعهده اوست و چنین کسی در دنیا و آخرت زیان کار است. (ابن عربی، 1368: 1 / 159)

نکته: ربای فردی و اجتماعی در اصلِ زوال و محاق، یکسان و در آثار با هم متفاوت اند؛ برای نمونه از یک سو بسیاری از بیماری ها، کیفری است که رباخوار گرفتار آن و سپس زمین گیر و مطرود جامعه می شود و از سوی دیگر مردم کینه او را به دل می گیرند و با رفتارهای منفیِ خود او را منزوی می سازند.

در ربای بانک ها یا شرکت های دولتی و مردمی، آثار فردیِ ربا، مانند انزوا، سرزنش یا لعن، کمتر دیده می شود؛ ازاین رو، آنها بیشتر به گرفتن ربا تشویق می شوند ولی دیری نمی پاید که جامعه به دو طبقه مرفه و محروم تقسیم می شود و به تدریج طبقه محرومان در برابر سرمایه داران می شورند و زمان زوال جامعه فرا می رسد و عمر جامعه کوتاه می شود. (جوادی آملی، 1386ب: 12 / 557 ـ 556)

- See more at: http://www.farsnews.com/newstext.php?=13930102000249#sthash.rgfRPVSQ.dpuf